სასარჩელო ხანდაზმულობა:

სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დროის გარკვეული მონაკვეთი, რომლის განმავლობაშიც პირს შეუძლია სასამართლოს მეშვეობით მოითხოვოს თავისი დარღვეული უფლების იძულებითი დაცვა. სესხის კონტექსტში, ეს არის მექანიზმი, რომელიც მსესხებელს აძლევს უფლებას, კანონიერად თქვას უარი ვალის დაბრუნებაზე, თუ კრედიტორმა დროულად არ იმოქმედა.

მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს: ხანდაზმულობა არ ნიშნავს ვალის ავტომატურ გაუქმებას — ვალი ფაქტობრივად რჩება, თუმცა მისი იძულებითი ამოღება შეუძლებელი ხდება, თუ მოვალე ამ სამართლებრივ ინსტრუმენტს გამოიყენებს.

1. რამდენია სესხის ხანდაზმულობის ვადა?

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან (მათ შორის, საბანკო სესხიდან ან კერძო იპოთეკიდან) გამომდინარე მოთხოვნების ხანდაზმულობის ვადა შეადგენს 3 წელს.

ეს ვადა ვრცელდება როგორც ძირითად თანხაზე, ისე მასზე დარიცხულ პროცენტზე, პირგასამტეხლოსა და სესხის უზრუნველყოფის საშუალებებზე (იპოთეკა, გირავნობა, თავდებობა).

2. როგორ გამოითვლება ვადის დაწყება?

ხანდაზმულობის ათვლა იწყება იმ მომენტიდან, როდესაც კრედიტორს წარმოეშვა მოთხოვნის უფლება, ანუ იმ დღის მომდევნო დღიდან, როდესაც სესხი უნდა დაბრუნებულიყო.

ა) ერთიანად დასაბრუნებელი სესხი

თუ თქვენ ისესხეთ 2,500 ლარი და ხელშეკრულებით თანხა უნდა დაგებრუნებინათ 2026 წლის 15 მაისს, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა დაიწყება 2026 წლის 16 მაისიდან. შესაბამისად, კრედიტორს სარჩელის შეტანის უფლება ექნება 2029 წლის 16 მაისამდე. თუ ეს ბოლო დღე ემთხვევა უქმე დღეს, ვადა გაგრძელდება მომდევნო სამუშაო დღემდე.

ბ) განვადება ან გრაფიკით გათვალისწინებული სესხი

თუ სესხი იფარება ნაწილ-ნაწილ (მაგალითად, ყოველთვიურად), ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა აითვლება თითოეული გადახდისთვის ინდივიდუალურად.

ალტერნატიული მაგალითი:
დავუშვათ, მსესხებელს აქვს 4-თვიანი გრაფიკი:

1. 2025 წლის 10 იანვარი: 500 ლარი (ხანდაზმულობა გადის 2028 წლის 11 იანვარს)
2. 2025 წლის 10 თებერვალი: 500 ლარი (ხანდაზმულობა გადის 2028 წლის 11 თებერვალს)
3. 2025 წლის 10 მარტი: 500 ლარი (ხანდაზმულობა გადის 2028 წლის 11 მარტს)
4. 2025 წლის 10 აპრილი: 500 ლარი (ხანდაზმულობა გადის 2028 წლის 11 აპრილს)

თუ ბანკი სარჩელს შეიტანს 2028 წლის თებერვლის ბოლოს, პირველი ორი გადახდა უკვე ხანდაზმული იქნება, ხოლო მარტისა და აპრილის ნაწილი — კვლავ ძალაში.

3. ხანდაზმული სესხის “გაცოცხლება” (ვადის შეწყვეტა)

არსებობს შემთხვევები, როდესაც ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება და ათვლა თავიდან იწყება. ეს ხდება მაშინ, როდესაც მოვალე აღიარებს ვალს. აღიარებად ითვლება:

• პროცენტის ან ძირითადი თანხის ნაწილის გადახდა;
• ახალი გრაფიკის (რესტრუქტურიზაციის) ხელმოწერა;
• წერილობითი დაპირება ვალის დაფარვაზე.

მნიშვნელოვანი ნიუანსი: სასამართლო პრაქტიკით, თუ ვალის ნაწილი თქვენი ნების გარეშე (მაგალითად, ანგარიშიდან ავტომატური ჩამოჭრით) დაიფარა, ეს არ ნიშნავს ვალის აღიარებას და ხანდაზმულობას არ წყვეტს. საჭიროა მოვალის გააზრებული ნება.

4. სასამართლო პროცესი და ხანდაზმულობა

სასამართლო საკუთარი ინიციატივით არ ამოწმებს, არის თუ არა სესხი ხანდაზმული. ეს არის მხოლოდ მოპასუხის (მსესხებლის) ვალდებულება.

• თუ კრედიტორმა გიჩივლათ 10 წლის წინანდელ სესხზე და თქვენ სასამართლოში არ წარადგენთ “შესაგებელს” ხანდაზმულობაზე მითითებით, სასამართლო დაგაკისრებთ თანხის გადახდას.
• თუ თქვენ მიუთითებთ ხანდაზმულობაზე და ფაქტი დადასტურდება, სასამართლო უარს ეტყვის კრედიტორს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

5. დამატებითი მოთხოვნები და უზრუნველყოფა

თუ ძირითადი სესხი ხანდაზმულია, მასთან ერთად ხანდაზმულად ითვლება ყველა თანმდევი ვალდებულებაც:

• დარიცხული პროცენტი;
• პირგასამტეხლო;
• თავდებობა (თავდებ პირს შეუძლია ისარგებლოს ხანდაზმულობის შესაგებლით);
• იპოთეკა და გირავნობა.

6. “კრედიტინფო” და ნეგატიური ისტორია

თუ სესხი ხანდაზმულია, მაგრამ კრედიტორი მას მაინც ასახავს საკრედიტო ბიუროს ბაზაში, რაც გიფუჭებთ საკრედიტო რეიტინგს, თქვენ გაქვთ უფლება:

1. მოითხოვოთ სესხისთვის “ხანდაზმულის” სტატუსის მინიჭება.
2. მიმართოთ სასამართლოს “აღიარებითი სარჩელით”, რათა დადგინდეს ხანდაზმულობის ფაქტი და ინფორმაცია ამოიღონ ბაზიდან.

გაითვალისწინეთ, რომ “ხანდაზმული” სტატუსის მინიჭებიდან ინფორმაცია ბაზაში კიდევ 5 წლის განმავლობაში რჩება ხელმისაწვდომი, რის შემდეგაც უნდა წაიშალოს.

7. დასკვნა

ხანდაზმულობის ინსტიტუტი ემსახურება სამართლებრივ სტაბილურობას — კრედიტორს არ შეუძლია უსასრულოდ დააყოვნოს სარჩელის შეტანა. თუმცა, მსესხებელმა უნდა გამოიჩინოს სიფრთხილე: ნებისმიერმა კომუნიკაციამ ან მცირე გადახდამაც კი შეიძლება “გააცოცხლოს” ძველი ვალი.

თუ თვლით, რომ თქვენი დავალიანება ხანდაზმულია, რეკომენდებულია იურიდიული კონსულტაცია, რათა სწორად ჩამოაყალიბოთ პოზიცია სასამართლოში ან საკრედიტო ბიუროსთან ურთიერთობისას.